Bir ölkədə yeni zavodun açılması iqtisadi inkişaf baxımından mühüm hadisədir. Lakin zavodun tikilməsi ilə istehsalın uğuru arasında ciddi fərq var. Müəssisənin uzun müddət fəaliyyət göstərməsi, məhsulunu satması, rəqabət aparması və iqtisadiyyata real töhfə verməsi üçün təkcə avadanlıq və investisiya kifayət etmir. Bazar, davamlı sifariş, etibarlı təchizat zənciri və düzgün planlaşdırma da lazımdır.
Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusilə əhəmiyyətlidir. İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı yalnız yeni müəssisələrin yaradılması ilə deyil, həmin müəssisələrin dayanıqlı və rəqabətqabiliyyətli istehsal qurması ilə mümkündür.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkədə 63,1 milyard manatlıq sənaye məhsulu istehsal edilib. Bunun 59,6 faizi mədənçıxarmanın, 33,9 faizi isə emal sənayesinin payına düşüb. Həmin il qeyri-neft-qaz sənayesində istehsal 5,5 faiz artıb. Bu göstəricilər emal sənayesinin iqtisadiyyatın şaxələndirilməsindəki rolunu ön plana çıxarır.
Bəs yerli istehsalın inkişafı üçün nə etmək lazımdır?
Təsəvvür edək ki, Azərbaycanda müəyyən sənaye məhsulunu istehsal edən yeni müəssisə yaradılır. Müəssisənin müasir avadanlığı, istehsal sahəsi və ixtisaslı işçiləri var. Ancaq məhsulu alacaq şirkətlər əvvəlcədən müəyyən edilməyib. Bazarda hansı həcmdə tələb olduğu araşdırılmayıb. Məhsulun qiyməti, keyfiyyəti və çatdırılma müddəti rəqiblərlə müqayisə edilməyib. Belə olan halda müəssisənin istehsal gücündən tam istifadə edə bilməməsi riski yaranır.
Deməli, istehsal siyasətinin əsas suallarından biri zavodun harada tikilməsi deyil, onun istehsal edəcəyi məhsula kimin və hansı şərtlərlə ehtiyac duymasıdır.
Bu məqamda satınalma və təchizat zəncirinin idarə edilməsi xüsusi əhəmiyyət qazanır. İri müəssisələrin və dövlət qurumlarının gələcək tələbatını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək, müntəzəm alınan məhsulları təhlil etmək və yerli istehsal imkanlarını qiymətləndirmək biznes üçün daha proqnozlaşdırıla bilən bazar formalaşdıra bilər.
Məsələn, müəssisələr hər il eyni növ ehtiyat hissələrini, sənaye materiallarını və ya müəyyən avadanlıqları alırlarsa, bu tələbatın bir hissəsinin ölkə daxilində qarşılanması imkanları araşdırıla bilər. Bunun üçün texniki standartlar, istehsal gücü, maya dəyəri, keyfiyyət və çatdırılma imkanları əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir.
Dövlət satınalmaları da bu prosesdə mühüm rol oynaya bilər. Lakin burada məqsəd yerli istehsalçıya istənilən şərtlərlə üstünlük vermək deyil. Əsas məqsəd yerli müəssisələrin rəqabət aparmaq imkanlarını artırmaqdır. Əgər yerli məhsul daha keyfiyyətli, etibarlı və iqtisadi baxımdan sərfəlidirsə, onun bazarda mövqeyinin güclənməsi həm biznesə, həm də alıcılara fayda verə bilər.
Digər tərəfdən, yerli istehsalı inkişaf etdirmək adı ilə rəqabətin zəiflədilməsi qiymətlərin artmasına, keyfiyyətin aşağı düşməsinə və səmərəsiz xərclərə gətirib çıxara bilər. Buna görə də dövlətin rolu yalnız dəstək göstərməklə məhdudlaşmamalı, rəqabətli bazarın formalaşmasına da xidmət etməlidir.
Burada başqa bir vacib məsələ də var: idxalı azaltmaq həmişə iqtisadi müstəqilliyin artması demək deyil. Əgər hazır məhsulun istehsalı üçün tələb olunan xammal, komponentlər və texnologiyalar tamamilə xaricdən gətirilirsə, ölkənin xarici təchizatdan asılılığı müəyyən dərəcədə davam edir. Bu, yerli istehsalın əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, növbəti mərhələdə yerli təchizatçıların, emal imkanlarının və texnoloji bacarıqların inkişaf etdirilməsinin vacibliyini göstərir.
Məqsəd hər şeyi ölkə daxilində istehsal etmək olmamalıdır. Bəzi məhsulları idxal etmək iqtisadi baxımdan daha səmərəli ola bilər. Əsas məsələ hansı məhsulların Azərbaycanda rəqabətqabiliyyətli şəkildə istehsal edilə biləcəyini müəyyənləşdirmək, həmin sahələrdə davamlı istehsal və ixrac imkanları yaratmaqdır.
Bunun üçün dörd istiqamət vacibdir: daxili bazarın tələbatını düzgün qiymətləndirmək, yerli istehsalçıların texniki və maliyyə imkanlarını gücləndirmək, satınalmalarda rəqabəti qorumaq və nəticələri real göstəricilərlə ölçmək. Bu göstəricilərə istehsalın həcmi ilə yanaşı məhsuldarlıq, yaradılan əlavə dəyər, yerli komponentlərin payı və ixrac potensialı da daxil edilməlidir.
Nəticə etibarilə, sənaye siyasətinin uğurunu yalnız neçə zavodun tikilməsi ilə ölçmək düzgün deyil. Əsas məsələ həmin zavodların nə qədər səmərəli işləməsi, iqtisadiyyatın digər sahələri ilə necə əlaqələnməsi və davamlı dəyər yaradıb-yaratmamasıdır.
Zavod istehsal üçün şərait yaradır. Onun iqtisadi gücə çevrilməsini isə bazar, sifariş, rəqabət və düzgün qurulmuş təchizat zənciri təmin edir.
İbrahim Məmmədli,
Satınalma və təchizat zənciri üzrə mütəxəssis
Tətbiqimizi yükləyə bilərsiniz
