Azərbaycanın coğrafi mövqeyi uzun illərdir ölkənin əsas iqtisadi üstünlüklərindən biri hesab olunur. Şərqlə qərbi, şimalla cənubu birləşdirən nəqliyyat yolları ölkəyə beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynamaq imkanı verir. Ancaq burada bir sual yaranır: ölkəmizdən daha çox yük keçməsi Azərbaycanın iqtisadiyyatına daha çox qazanc gətirməsi deməkdirmi?
Cavab o qədər də sadə deyil. Tranzit ölkəyə gəlir gətirir, lakin yükün daşınması ilə onun emalı, qablaşdırılması və istehsalda istifadəsi arasında iqtisadi baxımdan ciddi fərq var.
Azərbaycanın Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin 10 avqust 2026-cı il tarixli məlumatına görə, ilin ilk yeddi ayında ölkə ərazisindən 9,1 milyon tondan çox tranzit yük daşınıb. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 11,6 faiz artım deməkdir.
Bu göstərici Azərbaycanın nəqliyyat imkanlarına tələbatın artdığını göstərir. Lakin tranzit həcminin yüksəlməsi ilə iqtisadiyyatın əldə etdiyi əlavə dəyər eyni anlayışlar deyil. Yük ölkədən keçərkən nəqliyyat, liman və digər logistika xidmətlərindən gəlir əldə olunur. Yükün ölkədə emal edilməsi və ya onun əsasında yeni məhsul hazırlanması isə əlavə iqtisadi fəaliyyət yarada bilər. Məhz bu fərq Orta Dəhlizə yanaşmada əsas məsələlərdən biridir.
Təsəvvür edək ki, Mərkəzi Asiyadan Avropaya göndərilən xammal Azərbaycandan keçir. Birinci halda ölkə həmin yükün daşınmasından gəlir əldə edir. Digər halda isə xammalın müəyyən hissəsi Azərbaycanda emal olunur, qablaşdırılır və ya istehsal prosesində istifadə edilir. Beləliklə, logistika ilə yanaşı, sənaye, xidmət və yerli təchizatçıların fəaliyyəti də genişlənə bilər.
Əlbəttə, hər yükü ölkədə saxlamaq və emal etmək iqtisadi cəhətdən sərfəli deyil. Bunun üçün bazar tələbi, istehsal xərcləri, texnologiya, enerji təminatı və məhsulun rəqabət qabiliyyəti nəzərə alınmalıdır. Məqsəd bütün yükləri Azərbaycanda emal etmək yox, bunu mümkün və səmərəli edən sahələri müəyyənləşdirməkdir. Bu yanaşma Orta Dəhlizi sadəcə nəqliyyat marşrutu deyil, daha geniş iqtisadi əməkdaşlıq platforması kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Dünya Bankının 28 sentyabr 2026-cı ildə yayımladığı “Integration: World-Class Trade Logistics Along the Trans-Caspian Transport Corridor” hesabatında Orta Dəhlizin potensialı yalnız yük daşımaları ilə məhdudlaşdırılmır.
Hesabata əsasən, 2040-cı ilədək məqsədyönlü investisiyalar dəhliz boyunca ticarət həcmini üç dəfədən çox artıra, daşınma müddətini yarıya endirə və regionda ümumi daxili məhsulun 3,3 faiz artmasına, əlavə iki milyon iş yerinin yaranmasına şərait yarada bilər. İnfrastruktur yatırımları ticarət və nəqliyyat sahəsində islahatlarla tamamlanarsa, ticarət həcminin dörd dəfəyə qədər artması da mümkün ssenari kimi göstərilir.
Bunlar zəmanətli nəticələr deyil. Onların reallaşması dəmir yollarının və limanların imkanlarından əlavə, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsindən, ölkələr arasında koordinasiyadan, rəqəmsal sistemlərdən və özəl investisiyalardan asılıdır. Azərbaycan üçün mühüm məqam ondan ibarətdir ki, nəqliyyat infrastrukturu iqtisadiyyatın digər sahələri ilə nə qədər yaxşı əlaqələndirilərsə, tranzit imkanlarının daha geniş iqtisadi faydaya çevrilməsi üçün də bir o qədər əlverişli şərait yaranar.
İlk növbədə, logistika mərkəzləri ilə sənaye və istehsal müəssisələri arasında əlaqələr gücləndirilməlidir. Yükün saxlanılması, çeşidlənməsi, qablaşdırılması, montajı və emalı üzrə xidmətlər yeni biznes imkanları yarada bilər.
İkinci məsələ yerli şirkətlərin beynəlxalq təchizat zəncirlərinə qoşulmasıdır. Xarici şirkətlərin Azərbaycanda fəaliyyət göstərməsi yerli təchizatçılar üçün də sifarişlər, yeni texnologiyalar və ixrac imkanları yaratmalıdır.
Üçüncüsü, biznesin vaxt və xərc itkisini azaldan prosedurlar təkmilləşdirilməlidir. Beynəlxalq ticarətdə yalnız coğrafi mövqe deyil, yükün nə qədər tez, etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən şəkildə çatdırılması da rəqabət üstünlüyüdür.
Nəticələri qiymətləndirərkən də təkcə daşınan yükün həcminə baxmaq kifayət etməz. Yerli istehsalın artımı, ixrac imkanları, yaradılan iş yerləri və ölkə daxilində formalaşan əlavə dəyər də nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki mövqeyi mühüm üstünlükdür. Ancaq coğrafi mövqe öz-özlüyündə iqtisadi inkişaf yaratmır. Bu üstünlük düzgün investisiyalar, rəqabətqabiliyyətli istehsal və səmərəli logistika ilə tamamlanmalıdır.
Əsas məsələ Azərbaycanın üzərindən nə qədər yükün keçməsi deyil, həmin yük axınının ölkə daxilində hansı iqtisadi imkanları yaratmasıdır. Tranzit ölkəyə yol açır; uzunmüddətli iqtisadi qazancı isə bu yoldan necə istifadə etməyimiz müəyyənləşdirir.
İbrahim Məmmədli,
Satınalma və təchizat zənciri üzrə mütəxəssis
Qeyd: Yazı hazırlanarkən Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin dərc etdiyi tranzit yük statistikasından və Dünya Bankının dərc etdiyi “Orta Dəhliz üzrə rəsmi press-reliz və əsas nəticələr”dən istifadə olunub.
Tətbiqimizi yükləyə bilərsiniz
