Fevralın 28-də ABŞ və İsrail tərəfindən İrana qarşı başladılan hərbi əməliyyatlar Yaxın Şərqdə sürətlə genişlənən eskalasiyaya səbəb olub və bunun nəticələri artıq qlobal iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində hiss olunur.
Yeniavaz.com “Forbes”ə istinadən xəbər verir ki, İranın cavab olaraq regiondakı hərbi bazalara, diplomatik nümayəndəliklərə və enerji infrastrukturuna zərbələr endirməsi ilə paralel şəkildə, strateji əhəmiyyətə malik Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağlaması vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. Rəsmi açıqlamalarda boğazın müəyyən ölkələr üçün açıq olduğu bildirilsə də, praktikada dəniz nəqliyyatı demək olar ki, tam dayanıb və bu, dünya ticarətində əsas arteriyalardan birinin iflic olması deməkdir.
Qlobal enerji daşımalarının təxminən 20 faizinin keçdiyi bu dar su yolunun bağlanması neft bazarında kəskin dalğalanma yaradıb. Brent markalı neftin qiyməti 2022-ci ildən bəri ilk dəfə olaraq 100 dolları keçib, eyni zamanda Fars körfəzi ölkələri logistika çətinlikləri səbəbindən hasilatı məhdudlaşdırmağa məcbur qalıblar. Mövcud fasilə artıq neft bazarı tarixində ən genişmiqyaslı pozuntulardan biri kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, böhranın təsiri yalnız enerji sektoru ilə məhdudlaşmır və daha dərin, sistemli problemlərə yol açır.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına görə, dünya üzrə gübrə daşımalarının təxminən üçdə biri – ildə təxminən 16 milyon ton məhz bu marşrut vasitəsilə həyata keçirilir. Hörmüz boğazının bağlanması isə bu həyati əhəmiyyətli təchizat zəncirini kəsərək kənd təsərrüfatı istehsalına birbaşa zərbə vurur. Əkin mövsümündə gübrəyə çıxışın məhdudlaşması artıq bir çox ölkələrdə məhsuldarlığın azalması riskini artırır və bu, yaxın aylarda ərzaq qıtlığına səbəb ola bilər.
Xüsusilə Afrika ölkələri üçün vəziyyət son dərəcə kritikdir. Bu regionda istifadə olunan gübrənin təxminən 90 faizi idxal hesabına təmin edilir və əsas kənd təsərrüfatı məhsulları, xüsusilə yüksək azot tələb edən qarğıdalı kimi bitkilər gübrə çatışmazlığına qarşı çox həssasdır. Ekspertlərin hesablamalarına görə, mövcud böhran davam edərsə, bəzi məhsullar üzrə ilk yığımda məhsuldarlıq 50 faizə qədər azala bilər ki, bu da onsuz da ərzaq təhlükəsizliyi problemi yaşayan ölkələr üçün ciddi humanitar risklər yaradır.
Dünyanın aparıcı gübrə istehsalçılarından olan “Yara International” şirkətinin rəhbərliyi vəziyyəti açıq şəkildə “fəlakət” kimi qiymətləndirir. Şirkət qeyd edir ki, sektor eyni anda iki ciddi təzyiqlə üzləşir: bir tərəfdən Körfəz regionundan xammal təchizatının pozulması, digər tərəfdən isə gübrə istehsalı üçün əsas enerji mənbəyi olan qazın qiymətinin kəskin artması. Bu amillər birlikdə gübrənin qiymətini yüksəldir, kənd təsərrüfatı xərclərini artırır və nəticədə ərzaq məhsullarının son qiymətinə birbaşa təsir göstərir.
Böhran yalnız Afrika ilə məhdudlaşmır. Hindistan, Banqladeş və Tayland kimi Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya ölkələri də Körfəzdən gübrə idxalından ciddi şəkildə asılıdır və hazırda çoxşaxəli iqtisadi təzyiqlə üzləşirlər. Bu ölkələrdə fermerlər həm gübrə qiymətlərinin artması, həm də geosiyasi risklər fonunda ABŞ dollarının möhkəmlənməsi səbəbindən idxal xərclərinin yüksəlməsi ilə qarşılaşırlar. Üstəlik, alternativ təchizat mənbələri tapılsa belə, gəmiçilik sığortasının və yanacaq xərclərinin bahalaşması daşınma qiymətlərini daha da artırır.
Region ölkələri, o cümlədən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər və Küveyt artıq quru və hava yolları ilə alternativ təchizat kanalları axtarmağa başlayıblar, lakin bu marşrutlar nə həcm, nə də maya dəyəri baxımından dəniz daşımalarını əvəz edə bilir. Hörmüz boğazının coğrafi və logistik əhəmiyyəti o qədər böyükdür ki, onun real alternativi faktiki olaraq mövcud deyil.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp vəziyyətdən çıxış yolu kimi tankerlərin hərbi müşayiətini nəzərdən keçirsə də, bunun nə zaman və hansı miqyasda həyata keçiriləcəyi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Ekspertlər qeyd edirlər ki, bölgədəki yüksək gəmi axını və mövcud hərbi risklər fonunda belə bir əməliyyatın effektivliyi şübhə doğurur. Üstəlik, İran rəhbərliyinin boğazın blokadasını davam etdirmək niyyətində olduğunu açıq şəkildə bəyan etməsi böhranın qısa müddətdə həll olunacağına dair ümidləri azaldır.
Mövcud vəziyyət göstərir ki, Hörmüz boğazının bağlanması təkcə regional hərbi taktika deyil, qlobal iqtisadi sistemə təsir edən genişmiqyaslı strateji şokdur. Enerji qiymətlərindəki artım artıq hiss olunsa da, əsas təhlükə qarşıdakı aylarda özünü daha qabarıq göstərə bilər. Gübrə çatışmazlığı və logistika böhranı nəticəsində kənd təsərrüfatı istehsalının azalması ehtimalı dünya üzrə ərzaq qiymətlərinin kəskin artmasına və milyonlarla insan üçün aclıq riskinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bu baxımdan, hazırkı böhran getdikcə regional münaqişə çərçivəsindən çıxaraq qlobal humanitar təhlükəyə çevrilməkdədir.
Elnur Əli
Tətbiqimizi yükləyə bilərsiniz
