Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı nəticəsində insan beynindəki düşüncələrin qismən deşifrə edilməsi mümkün olub.
Yeniavaz.com BBC-yə istinadən xəbər verir ki, ABŞ-nin Stanford Universiteti alimləri tərəfindən aparılan son tədqiqat çərçivəsində insult nəticəsində 19 il əvvəl danışıq qabiliyyətini itirmiş 52 yaşlı qadının daxili nitqi real vaxt rejimində mətnə çevrilib.
Yalnız T16 kodu ilə tanınan qadının beyninin ön payına cərrahi yolla kiçik bir mikroelektrod massivi yerləşdirilib. Süni intellektlə işləyən kompüter sistemi onun neyronlarının yaratdığı siqnalları deşifrə edərək, qadının xəyalən demək istədiyi sözləri ekranda mətn şəklində əks etdirib.
Araşdırmada həmçinin amiotrofik lateral skleroz (ALS) xəstəliyindən əziyyət çəkən daha üç pasiyent iştirak edib. Tədqiqatın nəticələri 2025-ci ilin avqustunda ictimaiyyətə təqdim olunub və bu, indiyədək “zehin oxuma” texnologiyasına ən yaxın nailiyyət kimi qiymətləndirilib.
Mütəxəssislərin sözlərinə görə, beyin-kompüter interfeysi (BCI) adlanan bu sistemlər beynin müəyyən nahiyələrindən gələn siqnalları qeydə alır və maşın öyrənməsi alqoritmləri vasitəsilə onları məna daşıyan sözlərə çevirir. Əvvəllər bu texnologiya əsasən hərəkətlə bağlı siqnalların – məsələn, protez əzanın və ya kompüter kursorunun idarə olunması üçün istifadə edilirdi. Nitqin birbaşa beyin siqnallarından deşifrə edilməsi isə daha mürəkkəb hesab olunurdu.
Stanford tədqiqatçıları daxili nitqin də oxuna biləcəyini yoxlayıblar. Cümləni təsəvvür etməyə yönəlmiş tapşırıq zamanı tədqiqatçılar real vaxtda 74%-ə qədər dəqiqlik əldə ediblər. Spontan daxili nitqi təşviq etmək üçün hazırlanmış tapşırıqlarda dəqiqlik azalsa da, yenə də təsadüfi səviyyədən yuxarı qalıb. Lakin daha açıq formatlı şəraitdə, məsələn, iştirakçılara “sevdiyiniz bir film sitatını düşünün” kimi göstərişlər verildikdə dekodlaşdırılmış dil əsasən mənasız ifadələrdən ibarət olub.
Alimlər bildirirlər ki, gələcəkdə daha çox neyronu əhatə edən yeni nəsil elektrodlar vasitəsilə real vaxt rejimində daha aydın və ifadəli nitq əldə etmək mümkün olacaq. Artıq bəzi şirkətlər, o cümlədən İlon Maskın “Neuralink” şirkəti bu texnologiyanı kommersiya məqsədilə inkişaf etdirməyə çalışır.
Bununla yanaşı, Yaponiyada aparılan digər tədqiqatlarda süni intellekt və funksional MRT (fMRI) texnologiyası vasitəsilə insanların gördükləri və ya təsəvvür etdikləri görüntülərin bərpası istiqamətində irəliləyiş əldə olunub. Alimlər beyin siqnallarını analiz edərək, görüntüləri generativ süni intellekt modelləri ilə yenidən qurmağa nail olublar.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu texnologiyalar ilk növbədə danışıq qabiliyyətini itirmiş insanlara ünsiyyət imkanı yaratmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin eyni zamanda, gələcəkdə insan-beyin interfeyslərinin etik və hüquqi tərəfləri də geniş müzakirə mövzusu olacaq.
Qeyd edək ki, mövcud texnoloji məhdudiyyətlər səbəbindən düşüncələrin tam və qüsursuz şəkildə oxunması hələ mümkün deyil. Buna baxmayaraq, süni intellektin sürətli inkişafı insan beyninin sirlərinin açılması istiqamətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Fəridə Əsədzadə
Tətbiqimizi yükləyə bilərsiniz
