Kim idi Xamenei?

Xəbər verdiyimiz kimi, İranın Ali dini lideri Ayətullah Əli Xamenei ABŞ və İsrailin hava hücumları nəticəsində öldürülüb.
Yeniavaz.com açıq mənbələrə istinadla Xameneinin həyatı və fəaliyyəti barədə məlumatları təqdim edir:

Erkən həyatı və təhsili
Əli Xamenei 17 iyul 1939-cu ildə İranın Məşhəd şəhərində anadan olub. O, dini ailədə böyüyüb. Atası Cavad Xamenei ruhani idi. Xamenei erkən yaşlarından dini təhsil alıb. O, Məşhəddə dini seminariyada oxuyub. Daha sonra Qum şəhərinə gedərək ali dini təhsilini davam etdirib. Qumda o dövrün nüfuzlu alimlərindən dərs alıb. Onun müəllimləri arasında Ruhullah Xomeyni də olub. Xamenei şiə fiqhi və islam hüququ sahəsində ixtisaslaşıb.

Şah rejiminə qarşı fəaliyyəti
1960–1970-ci illərdə Xamenei şah rejiminə qarşı dini-siyasi fəaliyyət göstərib. O, çıxışlarında və moizələrində rejimi sərt tənqid edib. Bu fəaliyyətinə görə bir neçə dəfə saxlanılıb. Həmçinin müxtəlif dövrlərdə sürgünə göndərilib. O, İran İslam İnqilabı hərəkatının fəal iştirakçılarından biri olub. Xamenei inqilabdan əvvəl gizli dini-siyasi şəbəkələrdə fəaliyyət göstərib.

1979-cu il inqilabı və sonrakı dövr
1979-cu ildə “İran İnqilabı” baş verdi və şah rejimi devrildi. İnqilabdan sonra Ruhullah Xomeyni İranın ali rəhbəri oldu. Xamenei yeni qurulan İslam Respublikasında mühüm vəzifələr tutdu. O, əvvəlcə İnqilab Şurasının üzvü oldu. Daha sonra parlament üzvü seçildi. 1980-ci ildə müdafiə nazirinin müavini təyin edildi. 1981-ci ildə ona qarşı sui-qəsd cəhdi edildi və nəticədə sağ qolu ciddi zədələndi.

Prezidentlik dövrü (1981–1989)
1981-ci ildə Xamenei İranın prezidenti seçildi. O, iki müddət prezident vəzifəsini icra etdi. Bu dövr İran-İraq Müharibəsi ilə üst-üstə düşürdü. Müharibə 1988-ci ilə qədər davam etdi. Prezident kimi o, müharibə şəraitində dövlət idarəçiliyində iştirak edib. Xarici siyasətdə İranın inqilabi xəttini müdafiə edib. Onun prezidentliyi dövründə ölkə müharibədən sonrakı bərpa mərhələsinə daxil oldu.

Ali Rəhbər seçilməsi
1989-cu ildə Ruhullah Xomeyni vəfat etdi. Həmin il Xamenei İranın ali rəhbəri seçildi. O, Ekspertlər Şurası tərəfindən bu vəzifəyə təsdiq edildi. İran Konstitusiyasına əsasən ali rəhbər ölkənin ən yüksək vəzifəlisi, ən səlahiyyətlisi və dini rəhbəridir. Bu vəzifə silahlı qüvvələrin ali baş komandanlığını da əhatə edir. Ali rəhbər məhkəmə hakimiyyətinin başçısını, dövlət televiziyasının rəhbərini və digər mühüm postları təyin edir.

Ali rəhbərlik dövrü
Xamenei 1989-cu ildən etibarən İranın ali rəhbəri idi. Onun rəhbərliyi dövründə İranın siyasi sistemi “Vilayəti-fəqih” prinsipinə əsaslanıb. O, xarici siyasətdə ABŞ və İsrailə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirib. Nüvə proqramı məsələsində İranın mövqeyini dəstəkləyib. Onun dövründə İran müxtəlif beynəlxalq sanksiyalarla üzləşib. 2015-ci ildə İranla dünya gücləri arasında nüvə sazişi imzalanıb. Bu saziş İranın Nüvə Sazişi kimi tanınırdı. 2018-ci ildə ABŞ sazişdən çıxıb.
Xamenei daxili siyasətdə seçki proseslərinə nəzarət edən qurumların rolunu müdafiə edib. O, ölkədə baş verən etirazlara dair çıxışlar edib. Müxtəlif dövrlərdə iqtisadi çətinliklər və sanksiyalar ölkənin gündəmində olub. O, İranın regional siyasətini dəstəkləyərək Yaxın Şərqdə müttəfiqlərlə əməkdaşlığı vurğulayıb.

Son dövrləri və ölümü
Onun rəhbərliyi dövründə bir çox daxili və kənar məsələlər diqqət mərkəzində olub. Xamenei 2022-ci ildə Məhsa Əmini adlı qadının ölümündən sonra başlayan geniş miqyaslı etirazlara sərt qarşılıq verən əsas fiqur idi. Bu etirazlar əvvəlcə qadın hüquqları ilə bağlı olsa da, sonradan sosial və siyasi narazılıq dalğasına çevrilmişdi. Təhlükəsizlik qüvvələrinin fəaliyyəti zamanı çox sayda insan həlak olmuş və yüzlərlə şəxs saxlanılmışdı; bu, onun rəhbərliyi altında iç siyasətdəki ən qanlı hadisələrdən biri sayılırdı.
Bu ilin əvvəlində isə yüksək inflyasiya ilə bağlı bütün ölkəni əhatə edən genişmiqyaslı etiraz aksiyaları da xüsusi amansızlıqla yatırılıb. Rəsmi məlumatlara görə, etirazlarda 7 minə yaxın insan dünyasını dəyişib. Qeyri-rəsmi mənbələr isə ölü sayısının on minlərlə olduğunu bildirib.
Əli Xamenei 28 fevral 2026-cı ildə 86 yaşında ABŞ və İsrailin hücumları nəticəsində ölüb. İran hökuməti 40 günlük milli matəm dövrü və 7 günlük ümumi tətil elan edib.
Xameneinin ölümü İran üçün böyük bir dönüş nöqtəsi sayılır və onun vəfatı ölkədə siyasi qeyri-müəyyənliyi artırıb. İranın təhlükəsizlik strukturları keçid dövrü üçün müvəqqəti rəhbərlik şurası yaratmağı planlaşdırdıqlarını bəyan edib.