Təsəvvür edək ki, dövlət qurumu eyni texniki tələblərə cavab verən iki avadanlıq almaq istəyir. Birinci şirkət məhsulu 100 min manata, ikinci şirkət isə 115 min manata təklif edir. İlk baxışdan seçim aydındır: daha ucuz təklif dövlət büdcəsinə 15 min manat qənaət etdirir. Lakin birinci avadanlığın istismar müddəti daha qısa, enerji sərfiyyatı yüksək, texniki xidmət xərcləri çoxdursa, bu qənaət nə dərəcədə realdır? Bir neçə ildən sonra ilkin qiymətdə əldə olunan üstünlük əlavə xərclər hesabına itə bilər.
Məhz bu məqam dövlət satınalmalarında əsas suallardan birini ortaya çıxarır: məqsəd ən ucuz məhsulu almaqdır, yoxsa ayrılmış vəsait qarşılığında maksimum iqtisadi dəyər əldə etmək?
Dövlət satınalmaları sadəcə mal və xidmətlərin alınması prosesi deyil. Bu mexanizm dövlət büdcəsinin iqtisadiyyata necə yönəldildiyini, sahibkarlıq mühitində rəqabətin hansı səviyyədə olduğunu və dövlətin bazarla münasibətlərini müəyyən edir. Buna görə də satınalmanın nəticəsini yalnız müqavilənin qiyməti ilə ölçmək düzgün yanaşma deyil.
2023-cü ildə qəbul edilmiş və 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmiş “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanunda maliyyə vəsaitindən səmərəli və qənaətlə istifadə, şəffaflıq, aşkarlıq, ədalətlilik və rəqabətlilik əsas prinsiplər kimi müəyyən edilib. Qanunun 33-cü maddəsi açıq tender, ikimərhələli tender və qapalı tenderlərdə yalnız ən aşağı qiymətli deyil, ən səmərəli təklifin də qalib seçilməsinə imkan verir.
Qanunun 33.11-ci maddəsinə əsasən, ən səmərəli təklif müəyyən edilərkən satınalma predmetinin istismar, texniki xidmət və təmir xərcləri, çatdırılma və ya xidmət müddətləri, funksional xüsusiyyətləri və zəmanət şərtləri nəzərə alınır. 33.12-ci maddə isə bu meyarların əvvəlcədən satınalma şərtlərində göstərilməsini və kəmiyyətcə qiymətləndirilə bilməsini tələb edir.
Bu müddəalar mühüm bir yanaşmanı ortaya qoyur: satınalmada qiymət vacibdir, lakin yeganə iqtisadi göstərici deyil. Bununla belə, qanunvericilikdə satınalma metodları arasında fərq var. Məsələn, kotirovka sorğusunda tələblərə uyğun ən aşağı qiymət təklifi əsas götürülür. Deməli, bütün satınalma metodlarına eyni qiymətləndirmə yanaşmasını tətbiq etmək olmaz.
Beynəlxalq təcrübədə bu yanaşma “Value for Money” – xərclənən vəsait müqabilində əldə edilən dəyər prinsipi ilə ifadə olunur. Dünya Bankının satınalma qaydalarına görə, iqtisadi səmərəlilik yalnız qiymətin deyil, müvafiq xərclərin, faydaların, risklərin, keyfiyyətin və qeyri-qiymət meyarlarının birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir. Dünya Bankı 2025-ci ilin sentyabrında yenilənmiş satınalma qaydalarında da bu yanaşmanı inkişaf etdirib. Təşkilatın maliyyələşdirdiyi iri beynəlxalq satınalmalarda qiymətdən kənar qiymətləndirmə meyarlarının tətbiqi də genişləndirilib.
Bu yanaşmanın əhəmiyyəti xüsusilə texniki avadanlıq və uzunmüddətli xidmət müqavilələrində aydın görünür. Məsələn, iki nasosun ilkin alış qiyməti fərqli ola bilər. Lakin onların enerji sərfiyyatı, ehtiyat hissələrinin əlçatanlığı, təmir müddəti və istismar xərcləri nəzərə alındıqda daha bahalı görünən məhsulun uzunmüddətli perspektivdə daha sərfəli olduğu üzə çıxa bilər. Eyni məntiq nəqliyyat vasitələrinə, sənaye avadanlıqlarına, tikinti layihələrinə və informasiya texnologiyalarına da aiddir.
Digər mühüm məsələ rəqabətin keyfiyyətidir. Tenderdə iştirak edən şirkətlərin sayının çox olması avtomatik olaraq real rəqabətin mövcudluğu demək deyil. Əgər texniki şərtlər həddindən artıq məhdudlaşdırıcıdırsa, maliyyə və təcrübə tələbləri satınalma predmetinin miqyasına uyğun müəyyən edilməyibsə, potensial təchizatçıların əhəmiyyətli hissəsi prosesdən kənarda qala bilər. Nəticədə formal olaraq açıq olan tender faktiki olaraq məhdud rəqabət şəraitində keçirilə bilər.
OECD-nin 26 oktyabr 2026-cı ildə dərc etdiyi “Competition in Public Procurement” hesabatında tək təklifli tenderlər, rəqabətsiz satınalma prosedurları və təchizatçı bazarında konsentrasiya rəqabət mühitinin qiymətləndirilməsi baxımından mühüm göstəricilər kimi araşdırılır. Təşkilat həmçinin müqavilələrin uyğun lotlara bölünməsinin, tələblərin mütənasib müəyyən edilməsinin və təchizatçılara kifayət qədər hazırlıq müddəti verilməsinin rəqabəti genişləndirə biləcəyini vurğulayır.
Burada xüsusilə kiçik və orta sahibkarlığın iştirak imkanları nəzərə alınmalıdır. Böyük həcmli müqavilələrdə bütün tələbatın vahid lotda birləşdirilməsi bəzən yalnız iri şirkətlərin iştirakına şərait yaradır. Halbuki satınalma predmetinin texniki və iqtisadi baxımdan uyğun hissələrə bölünməsi daha çox təchizatçının bazara çıxışına imkan verə bilər. Əlbəttə, bu yanaşma müqavilələri süni şəkildə hissələrə ayırmaq deyil, real bazar imkanlarına uyğun satınalma strategiyası qurmaq deməkdir.
Digər tərəfdən, ən aşağı qiymət təklifinin seçilməsi də hər zaman yanlış qərar deyil. Standartlaşdırılmış, keyfiyyət xüsusiyyətləri əvvəlcədən dəqiq müəyyən edilmiş və təchizatçılar arasında ciddi fərq olmayan məhsullar üçün qiymət əsaslı seçim tamamilə məntiqli ola bilər. Problem qiymətin əsas meyar kimi tətbiqində deyil, onun məhsulun xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan hallarda yeganə qərarvermə vasitəsinə çevrilməsindədir.
Bəs daha səmərəli satınalma sistemi üçün nə etmək lazımdır?
İlk növbədə, satınalma başlamazdan əvvəl bazar araşdırması aparılmalı, real təchizatçı imkanları və məhsulun texniki xüsusiyyətləri öyrənilməlidir. İkinci olaraq, qiymətləndirmə meyarları satınalma predmetinin xüsusiyyətlərinə uyğun seçilməli, əvvəlcədən elan edilməli və obyektiv şəkildə ölçülə bilməlidir. Üçüncü olaraq, satınalma qərarı müqavilənin imzalanması ilə yekunlaşmamalıdır. Təchizatın vaxtında həyata keçirilməsi, keyfiyyət göstəriciləri, zəmanət öhdəlikləri və müqavilə performansı da sistemli şəkildə izlənilməlidir.
Nəticədə dövlət satınalmalarının uğuru yalnız nə qədər ucuz alış həyata keçirilməsi ilə deyil, həmin alışın dövlətə və cəmiyyətə hansı iqtisadi faydanı gətirməsi ilə qiymətləndirilməlidir.
Dövlət büdcəsindən xərclənən hər manat iqtisadi dəyər yaratmaq potensialına malikdir. Əsas məsələ bu vəsaitin sadəcə xərclənməsi deyil, düzgün qərarlar vasitəsilə uzunmüddətli nəticəyə çevrilməsidir.
Çünki yaxşı satınalma ən ucuz təklifi seçmək deyil, mövcud ehtiyacı ən səmərəli şəkildə qarşılayan təklifi müəyyən etmək bacarığıdır.
Məhz bu məqam dövlət satınalmalarında əsas suallardan birini ortaya çıxarır: məqsəd ən ucuz məhsulu almaqdır, yoxsa ayrılmış vəsait qarşılığında maksimum iqtisadi dəyər əldə etmək?
Dövlət satınalmaları sadəcə mal və xidmətlərin alınması prosesi deyil. Bu mexanizm dövlət büdcəsinin iqtisadiyyata necə yönəldildiyini, sahibkarlıq mühitində rəqabətin hansı səviyyədə olduğunu və dövlətin bazarla münasibətlərini müəyyən edir. Buna görə də satınalmanın nəticəsini yalnız müqavilənin qiyməti ilə ölçmək düzgün yanaşma deyil.
2023-cü ildə qəbul edilmiş və 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmiş “Dövlət satınalmaları haqqında” Qanunda maliyyə vəsaitindən səmərəli və qənaətlə istifadə, şəffaflıq, aşkarlıq, ədalətlilik və rəqabətlilik əsas prinsiplər kimi müəyyən edilib. Qanunun 33-cü maddəsi açıq tender, ikimərhələli tender və qapalı tenderlərdə yalnız ən aşağı qiymətli deyil, ən səmərəli təklifin də qalib seçilməsinə imkan verir.
Qanunun 33.11-ci maddəsinə əsasən, ən səmərəli təklif müəyyən edilərkən satınalma predmetinin istismar, texniki xidmət və təmir xərcləri, çatdırılma və ya xidmət müddətləri, funksional xüsusiyyətləri və zəmanət şərtləri nəzərə alınır. 33.12-ci maddə isə bu meyarların əvvəlcədən satınalma şərtlərində göstərilməsini və kəmiyyətcə qiymətləndirilə bilməsini tələb edir.
Bu müddəalar mühüm bir yanaşmanı ortaya qoyur: satınalmada qiymət vacibdir, lakin yeganə iqtisadi göstərici deyil. Bununla belə, qanunvericilikdə satınalma metodları arasında fərq var. Məsələn, kotirovka sorğusunda tələblərə uyğun ən aşağı qiymət təklifi əsas götürülür. Deməli, bütün satınalma metodlarına eyni qiymətləndirmə yanaşmasını tətbiq etmək olmaz.
Beynəlxalq təcrübədə bu yanaşma “Value for Money” – xərclənən vəsait müqabilində əldə edilən dəyər prinsipi ilə ifadə olunur. Dünya Bankının satınalma qaydalarına görə, iqtisadi səmərəlilik yalnız qiymətin deyil, müvafiq xərclərin, faydaların, risklərin, keyfiyyətin və qeyri-qiymət meyarlarının birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir. Dünya Bankı 2025-ci ilin sentyabrında yenilənmiş satınalma qaydalarında da bu yanaşmanı inkişaf etdirib. Təşkilatın maliyyələşdirdiyi iri beynəlxalq satınalmalarda qiymətdən kənar qiymətləndirmə meyarlarının tətbiqi də genişləndirilib.
Bu yanaşmanın əhəmiyyəti xüsusilə texniki avadanlıq və uzunmüddətli xidmət müqavilələrində aydın görünür. Məsələn, iki nasosun ilkin alış qiyməti fərqli ola bilər. Lakin onların enerji sərfiyyatı, ehtiyat hissələrinin əlçatanlığı, təmir müddəti və istismar xərcləri nəzərə alındıqda daha bahalı görünən məhsulun uzunmüddətli perspektivdə daha sərfəli olduğu üzə çıxa bilər. Eyni məntiq nəqliyyat vasitələrinə, sənaye avadanlıqlarına, tikinti layihələrinə və informasiya texnologiyalarına da aiddir.
Digər mühüm məsələ rəqabətin keyfiyyətidir. Tenderdə iştirak edən şirkətlərin sayının çox olması avtomatik olaraq real rəqabətin mövcudluğu demək deyil. Əgər texniki şərtlər həddindən artıq məhdudlaşdırıcıdırsa, maliyyə və təcrübə tələbləri satınalma predmetinin miqyasına uyğun müəyyən edilməyibsə, potensial təchizatçıların əhəmiyyətli hissəsi prosesdən kənarda qala bilər. Nəticədə formal olaraq açıq olan tender faktiki olaraq məhdud rəqabət şəraitində keçirilə bilər.
OECD-nin 26 oktyabr 2026-cı ildə dərc etdiyi “Competition in Public Procurement” hesabatında tək təklifli tenderlər, rəqabətsiz satınalma prosedurları və təchizatçı bazarında konsentrasiya rəqabət mühitinin qiymətləndirilməsi baxımından mühüm göstəricilər kimi araşdırılır. Təşkilat həmçinin müqavilələrin uyğun lotlara bölünməsinin, tələblərin mütənasib müəyyən edilməsinin və təchizatçılara kifayət qədər hazırlıq müddəti verilməsinin rəqabəti genişləndirə biləcəyini vurğulayır.
Burada xüsusilə kiçik və orta sahibkarlığın iştirak imkanları nəzərə alınmalıdır. Böyük həcmli müqavilələrdə bütün tələbatın vahid lotda birləşdirilməsi bəzən yalnız iri şirkətlərin iştirakına şərait yaradır. Halbuki satınalma predmetinin texniki və iqtisadi baxımdan uyğun hissələrə bölünməsi daha çox təchizatçının bazara çıxışına imkan verə bilər. Əlbəttə, bu yanaşma müqavilələri süni şəkildə hissələrə ayırmaq deyil, real bazar imkanlarına uyğun satınalma strategiyası qurmaq deməkdir.
Digər tərəfdən, ən aşağı qiymət təklifinin seçilməsi də hər zaman yanlış qərar deyil. Standartlaşdırılmış, keyfiyyət xüsusiyyətləri əvvəlcədən dəqiq müəyyən edilmiş və təchizatçılar arasında ciddi fərq olmayan məhsullar üçün qiymət əsaslı seçim tamamilə məntiqli ola bilər. Problem qiymətin əsas meyar kimi tətbiqində deyil, onun məhsulun xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan hallarda yeganə qərarvermə vasitəsinə çevrilməsindədir.
Bəs daha səmərəli satınalma sistemi üçün nə etmək lazımdır?
İlk növbədə, satınalma başlamazdan əvvəl bazar araşdırması aparılmalı, real təchizatçı imkanları və məhsulun texniki xüsusiyyətləri öyrənilməlidir. İkinci olaraq, qiymətləndirmə meyarları satınalma predmetinin xüsusiyyətlərinə uyğun seçilməli, əvvəlcədən elan edilməli və obyektiv şəkildə ölçülə bilməlidir. Üçüncü olaraq, satınalma qərarı müqavilənin imzalanması ilə yekunlaşmamalıdır. Təchizatın vaxtında həyata keçirilməsi, keyfiyyət göstəriciləri, zəmanət öhdəlikləri və müqavilə performansı da sistemli şəkildə izlənilməlidir.
Nəticədə dövlət satınalmalarının uğuru yalnız nə qədər ucuz alış həyata keçirilməsi ilə deyil, həmin alışın dövlətə və cəmiyyətə hansı iqtisadi faydanı gətirməsi ilə qiymətləndirilməlidir.
Dövlət büdcəsindən xərclənən hər manat iqtisadi dəyər yaratmaq potensialına malikdir. Əsas məsələ bu vəsaitin sadəcə xərclənməsi deyil, düzgün qərarlar vasitəsilə uzunmüddətli nəticəyə çevrilməsidir.
Çünki yaxşı satınalma ən ucuz təklifi seçmək deyil, mövcud ehtiyacı ən səmərəli şəkildə qarşılayan təklifi müəyyən etmək bacarığıdır.
Tətbiqimizi yükləyə bilərsiniz